Co to jest?

MASAŻ TENSEGRACYJNY

Co to jest?

MASAŻ TENSEGRACYJNY


Koncepcja metody masażu tensegracyjnego


PODEJŚCIE HOLISTYCZNE

Szerokie spojrzenie na dany problem, zrozumienie oraz przyswojenie koncepcji masażu tensegracyjnego pozwala podejść do pacjenta holistycznie w procesie leczenia.


Skuteczność

Masaż wykonywany zgodnie z zasadą tensegracji nie tylko zmniejsza występowanie dolegliwości bólowych, ale ma możliwość przywrócenia prawidłowego rozkładu napięcia spoczynkowego na dużym obszarze ciała.


DZIAŁANIE

Masaż ten obejmuje swym działaniem wszystkie mięśnie, powięzie i więzadła pozostające w kontakcie strukturalnym z mięśniem, którego napięcie chcemy obniżyć, zapewniając znacznie dłużej utrzymujący się efekt leczniczy.




 


Artykuły

Możliwości zastosowania prawa tensegracji w fizjoterapii

W pracy podjęto próbę przeglądu doniesień dotyczących możliwości zastosowania prawa tensegracji w fizjoterapii. Tensegracja opisuje strukturalną zależność poszczególnych elementów całego układu. Jest ona coraz częściej, aczkolwiek tylko intuicyjnie, wykorzystywana przez fizjoterapeutów.

Człowiek stanowi całość strukturalną i funkcjonalną, która podlega kontroli wielu mechanizmów, i w ten sposób powinien być rozpatrywany. Prawidłowe i efektywne działanie dość skomplikowanego poprzez swój wysoki stopień zróżnicowania organizmu ludzkiego możliwe jest dzięki procesowi integracji, czyli zwiększenia wzajemnej zależności poszczególnych jego elementów. Funkcjonalne współdziałanie poszczególnych układów, narządów, tkanek czy komórek, spełniane dzięki zasadzie integracji, warunkuje prawidłowy przebieg procesów życiowych i jest nierozerwalnie związane z innym mechanizmem czy może raczej zasadą, a mianowicie z zasadą synergii1. Termin ten jest zaczerpnięty z greckiego synergos (syn – razem, ergos – pracować, współdziałanie). W farmakologii mówi się o synergii, gdy dwa różne leki, podane równocześnie, dają efekt zdecydowanie wyższy niż efekt podania każdego z nich osobno. W neurologii synergią nazywa się mechanizm koordynacji i adiustacji ruchów angażujących wiele różnych grup mięśni. Synergią nazywamy też taki dynamizm biologiczny, w którym energia jest przekazywana z jednej struktury na drugą przy minimalnym jej rozproszeniu2.

Synergia w ludzkim organizmie

Przykładem synergii w ludzkim organizmie jest wzajemne współdziałanie przeciwnych sił ściskających oraz naprężających. Użyte synergistycznie, pozwalają na osiągnięcie strukturalnej integracji w tzw. „samostabilizujących się” strukturach fizjologicznych. Zjawisko to zwane jest tensegracją lub integracją napięć. Tensegracja (ang. tensegrity od tension – napięcie, integrate – łączyć w jedną całość) jest pojęciem określającym sposób mechanicznej stabilizacji struktury poprzez zrównoważenie sił pociągania i ściskania. Prekursorem tensegracji w biologii jest Donald E. Ingber, któremu równolegle prowadzone studia nad rzeźbą i biologią komórki pozwoliły dostrzec, że sposób powstawania i istnienia żywych organizmów ma dużo wspólnego z architekturą, gdzie tensegracja jest rozpowszechniona. Głównym obszarem jego zainteresowania stało się śledzenie zależności pomiędzy zmianą kształtu komórki a jej funkcją.

Ingber dostrzegł, że cytoszkielet odgrywa kluczową rolę w przenoszeniu naprężeń pochodzących z otoczenia komórki i włączaniu różnych genetycznych programów modulujących jej aktywność metaboliczną. Dotychczasowe badania w tym zakresie pozwalają zakładać, że struktury tensegracyjne odgrywają pierwszorzędną rolę dla organizmu żywego, gdyż dzięki zrównoważonym siłom pociągania występującym w organizmie, możliwe jest utrzymywanie optymalnego układu przestrzennego poszczególnych organelli, komórek, tkanek oraz utworzonych z nich narządów. Stanowi to podstawę dla prawidłowego funkcjonowania organizmu. Jednakże tensegracja w biologii nie występuje jedynie na poziomie komórkowym i subkomórkowym, ale jednocześnie na wszystkich poziomach organizacji spotykanej w organizmie. Na poziomie makroskopowym 206 kości, które tworzą nasz szkielet, wznosi się wbrew sile grawitacji i utrzymuje w pozycji pionowej dzięki zrównoważonemu napięciu mięśni, ścięgien i więzadeł3. Pod kątem fizjoterapii – nauki, która opiera się przede wszystkim na wiedzy dotyczącej budowy i funkcji tkanek, narządów i układów – tensegracja pojmowana jest głównie w wymiarze makroskopowym. Traktowanie ciała człowieka jako układu składającego się z elementów będących ze sobą w zależnościach strukturalnych, pozwala na wykorzystanie tensegracji w działaniach fizjoterapeutycznych. Takie spojrzenie jest nowatorskim podejściem do różnych terapii skupiających się wokół tkanek miękkich.

Jednocześnie, jak opisują to autorzy książki „Anatomy Trains”4, nowe odkrycia nie muszą obalać osiągnięć danej dziedziny nauki, lecz powodować udoskonalanie lub uskutecznianie dobrze poznanych metod terapii oraz wykorzystanie poznanych form i metod terapeutycznych w nieco inny sposób. Prawo tensegracji opisywane w pracach badawczych w zdecydowanej większości dotyczy zależności występujących w wymiarze mikroskopowym, opisując znaczenie przekazywania napięcia na poziomie molekularnym, subkomórkowym czy komórkowym. Przykładem mogą być prace D.E. Ingbera5. Niestety, znacznie mniej publikacji dotyczy postrzegania ciała ludzkiego przez pryzmat zasady tensegracji na poziomie narządowym (mięśnie, powięzie, więzadła) oraz układowym (układ ruchu, krwionośny itd.).

Układy zależności strukturalnych

W ujęciu makroskopowym, zgodnie z zasadą tensegracji, poszczególne struktury ciała ludzkiego, tworząc pewne układy zależności strukturalnych, wymuszają na sobie wzajemnie zmiany w napięciu spoczynkowym. Zależności takie dotyczą głównie struktur kontaktujących się ze sobą bezpośrednio, ale też w sposób pośredni. Potwierdzeniem tej teorii są wyniki badań dotyczące zmian w zapisie EMG oraz MMG mięśni mających pośrednie połączenie z mięśniami poddanymi sprężystemu odkształcaniu6. Eksperyment polegał na wykonywaniu 3-sekundowego odkształcania sprężystego mięśni strzałkowych, w trakcie którego rejestrowano EMG oraz MMG mięśnia naprężacza powięzi szerokiej uda. Zależność strukturalna opisywanych mięśni zachodzi poprzez pasmo biodrowo-piszczelowe. Podobnie połączone (w sposób pośredni) są: mięsień ramienno-promieniowy oraz środkowa część mięśnia naramiennego. Dzieje się tak za sprawą przegrody międzymięśniowej bocznej ramienia. W drugim przypadku zapisu EMG i MMG dokonywano na mięśniu naramiennym, odkształcając sprężyście mięsień ramienno-promieniowy. W trakcie analizy statystycznej wyników EMG i MMG potwierdzono przyjętą na wstępie hipotezę, iż opisywane pary mięśni, połączone tylko pośrednio ze sobą, wymuszają wzajemnie zmiany napięcia spoczynkowego. Dowodzi to słuszności rozpatrywania ciała ludzkiego w wymiarze makroskopowym w oparciu o prawo tensegracji.

Powszechnie występujące dolegliwości bólowe w obrębie układu ruchu znalazły swoje odzwierciedlenie w zainteresowaniu fizjoterapeutów tymi problemami poprzez tensegrację. Uwzględniając zależność strukturalną pomiędzy mięśniami, podwięziami i więzadłami, dysfunkcje odcinka lędźwiowego kręgosłupa tłumaczone są jako wynik nieprawidłowego ich napięcia w rejonie tułowia7. Jak opisuje D. Lee, zaburzenie w tonusie spoczynkowym mięśni stabilizujących ten odcinek kręgosłupa może dawać dolegliwości bólowe odcinka lędźwiowo-krzyżowego. Według Lee, mięśnie kluczowe, które balansują siły nacisku na kręgosłup w wyniku sił grawitacji, to mięsień poprzeczny brzucha, wielodzielny, mięśnie dna miednicy oraz przepona. Ból, według powyższej teorii, zlokalizowany w rejonie samego kręgosłupa, to problem wtórny dający się tłumaczyć zasadą tensegracji, a polegający na zaburzeniu w równowadze pomiędzy siłami ściskania (grawitacja) i rozpierania (mięśnie). Możliwości w zastosowaniu prawa tensegracji w terapii dolegliwości w rejonie kręgosłupa zauważa również G.B. Roth8. Autor uważa, że błędem jest ograniczanie się do terapii jedynie w miejscu występowania dolegliwości bólowych. Celniejszym jest rozpatrywanie zaburzenia w oparciu o zasadę tensegracji, gdzie terapią można objąć cały układ, w którym zaburzona została równowaga rozkładu napięcia poszczególnych jego elementów. Potem podaje przykład 38-letniej pacjentki z bólem odcinka szyjnego kręgosłupa, która została poddana w ciągu kilku lat wielu zabiegom, między innymi kręgarstwa, niestety bez rezultatów. W badaniu palpacyjnym wykryto u niej między innymi wzmożone napięcie mięśni odcinka szyjnego kręgosłupa i wrażliwość dotykową w tym rejonie, ale również skrót kończyny dolnej lewej (zarówno trzonu, jak i szyjki kości udowej). Terapią objęto także tkanki odległe od miejsca występowania dolegliwości bólowych, ale pozostające w kontakcie strukturalnym z miejscem bólu, co spowodowało po 2 zabiegach ustąpienie dolegliwości w rejonie szyi. Efekt terapeutyczny utrzymywał się ponad 4 miesiące. Autor sugeruje, że w przypadku nieprawidłowości występującej w danej okolicy ciała, terapia powinna obejmować daleko bardziej dystalnie położone tkanki mające pośredni wpływ na zaburzenie. Podobny obraz przedstawiają autorzy artykułu „Wpływ masażu medycznego na dolegliwości bólowe i jakość życia kobiet ze zmianami zwyrodnieniowymi odcinka szyjnego kręgosłupa”9. Badaniami objęto 30 kobiet z dolegliwościami odcinka szyjnego kręgosłupa. Zabiegi masażu medycznego wykonywano w oparciu o prawo tensegracji. Wynik badania palpacyjnego (ból przy ucisku) decydował o tym, które tkanki poddane były masażowi, zgodnie z układami: mięśnia najszerszego grzbietu, mięśnia piersiowego większego, zębatego przedniego, więzadła krzyżowo-guzowego. Powyższe układy to grupy tkanek, które zgodnie z teorią tensegracji, w wyniku pośredniego bądź bezpośredniego kontaktu przenoszą napięcie wzajemnie na siebie. Założono, iż w przypadku zaburzenia napięcia nawet tylko jednego elementu (tkanki) danego układu, może dojść do zaburzenia rozkładu napięcia innych elementów (tkanek) układu. Analiza uzyskanych wyników terapii prowadzonej zgodnie z powyższą hipotezą wykazała bardzo korzystny wpływ fizjoterapii zarówno na jakość życia pacjentek, jak też na ogólne samopoczucie, natężenie bólu w okolicy szyi oraz częstość występowania sztywności tego odcinka kręgosłupa.

Wpływ masażu medycznego na dolegliwości bólowe

W oparciu o wyżej wymienione układy oraz zasadę tensegracji, badano również wpływ masażu medycznego na dolegliwości bólowe odcinka lędźwiowego kręgosłupa10. W eksperymencie wzięło udział 28 osób z dolegliwościami bólowym odcinka lędźwiowego kręgosłupa, losowo zakwalifikowanych do eksperymentu. Z ankiet, jakie przeprowadzono wśród pacjentów wynika, że kompleksowe podejście do pacjentów w zgodzie z „jednością napięciową” daje bardzo dobre wyniki. Równoważąc rozkład napięć w poszczególnych 4 układach, zauważono skuteczność terapii już po 6 zabiegach. Wyniosła ona aż 75%, co pozwala na sformułowanie stwierdzenia, iż taka forma terapii jest wysoce skuteczna. Przywracając prawidłowy rozkład napięć tkanek bezpośrednio i pośrednio związanych z miejscem bólu, w oparciu o prawo tensegracji, można prowadzić również leczenie zespołu bolesnego barku11.

I w tym przypadku, według autorów pracy „Ocena skuteczności masażu medycznego w zespole bolesnego barku”, należy zwrócić uwagę na elementy układu ruchu położone nie tylko w rejonie bólu – jako że napięcie,zgodnie z założeniami tensegracji, w przypadku jego zaburzenia, przenosi się na odległe struktury będące składowymi układów. W badaniach wzięło udział 31 pacjentów z zespołem bolesnego barku, u których dolegliwości obecne były przez przynajmniej 3 miesiące. Po dokonaniu oceny palpacyjnej, wykonywano masaż wszystkich tkanek tkliwych w trakcie oceny (ucisku). U wszystkich pacjentów występował ból na przyczepie mięśnia piersiowego większego (oraz struktur, które pozostają z nim w połączeniu strukturalnym, między innymi powięź powierzchowna brzucha i więzadło pachwinowe, mięsień krawiecki, mięsień naprężacz powięzi szerokiej uda), na przyczepie mięśnia najszerszego grzbietu (oraz strukturach kontaktujących się z nim w sposób bezpośredni lub pośredni – przegroda międzymięśniowa przyśrodkowa ramienia, mięśnie: zginacz łokciowy i promieniowy nadgarstka oraz dłoniowy długi, jak też mięsień pośladkowy wielki w warstwie powierzchownej i tylna część pasma biodrowo-piszczelowego). Dodatkowo, znaczna bolesność występowała w rejonie guzka większego kości ramiennej, gdzie przyczep swój mają: mięsień nadgrzebieniowy, podgrzebieniowy oraz obły mniejszy. Z tymi mięśniami kontakt strukturalny mają, zgodnie z opisem autorów, między innymi mięśnie: dźwigacz łopatki, równoległoboczny mniejszy i większy, zębaty przedni, piersiowy mniejszy, kruczo- -ramienny, czworoboczny lędźwi. Masaż powyższych struktur poprzez normalizację ich napięcia spoczynkowego przywracał w rezultacie, zgodnie z tensegracją, prawidłowy rozkład napięć w rejonie bólu. Po 6 zabiegach wykonywanych 2-3 razy w tygodniu, uzyskano istotną statystycznie poprawę ruchomości zginania i odwodzenia ramienia oraz polepszenie samopoczucia i samooceny aktualnego stanu zdrowia.

Przedstawiając krótki przegląd literatury na temat możliwości wykorzystania prawa tensegracji w fizjoterapii, należy zwrócić też uwagę na mniej pospolite schorzenia, którymi zajmują się fizjoterapeuci. Przykładem może być łagodny przerost stercza, czyli BPH (ang. benign prostatic hyperplasia)12. Autorzy piszą, że w przypadku tej dolegliwości, może dochodzić do zaburzenia rozkładu napięcia spoczynkowego aparatu powięziowo-więzadłowego w rejonie miednicy mniejszej wskutek rozrostu stercza. Tym samym aparat mocujący gruczoł krokowy do okolicznych struktur kostnych może doprowadzać do zaburzenia w odpływie krwi żylnej i chłonki oraz jej biernego zastoju w rejonie gruczołu. W konsekwencji może to potęgować zaburzenia w mikcji.

Proponowane w eksperymencie postępowanie, zabiegów obejmujących 6 masaży po około 15-20 minut. Objawy związane z mikcją zmniejszyły się o ponad 50%, a jakość życia poprawiła się o około 40%. W oparciu o teorię opisywaną przez Ingbera, uzyskano również korzystne rezultaty w eksperymencie dotyczącym wykorzystania masażu medycznego u kobiet z bolesną miesiączką13. Spośród 48 studentek AWF-u we Wrocławiu po przeprowadzeniu ankiety wyodrębniono 26 kobiet, u których występowały dolegliwości bólowe w trakcie miesiączki. Po zastosowaniu terapii polegającej na wykorzystaniu masażu medycznego obejmującego powłoki brzuszne, gdzie terapeuta miał na celu przywrócić równowagę napięciową miednicy mniejszej, u kobiet, które określiły dolegliwości bólowe w trakcie trwania miesiączki jako ból umiarkowany (6 osób), ból ustąpił całkowicie. Spośród kobiet z silnym bólem (n = 12) po serii zabiegów 8 określiło ból jako niewielki, u 2 ból ustąpił, a u 2 ból się nie zmienił. Natomiast pozostałych 6 kobiet, z natężeniem bólu przed terapią określanym jako bardzo silny, po zakończeniu eksperymentu opisało swe dolegliwości jako ból umiarkowany. Badania dowodzą, iż w oparciu o opisywaną zasadę tensegracji, masaż daje spore możliwości również w terapii bolesnych miesiączek.

Podsumowanie

Analizując powyższe przykłady wykorzystywania prawa tensegracji w działaniach fizjoterapeutów, zauważa się szerokie spektrum schorzeń, przy leczeniu których znajomość prawa tensegracji i jego wykorzystanie pozwalają zwiększyć skuteczność działań terapeutycznych. Prawo tensegracji umożliwia trafną, kompleksową diagnozę, ale też efektywną walkę z różnymi dolegliwościami (dotyczącymi nie tylko narządu ruchu) za pomocą fizjoterapii. Jednocześnie należy mieć świadomość, iż prawo, o którym mowa, jest wciąż bardzo rzadko wykorzystywane w fizjoterapii, mimo znacznej przydatności pod kątem zrozumienia powstawania dolegliwości i walki z nimi.

KRZYSZTOF KASSOLIK1, 2,
WALDEMAR ANDRZEJEWSKI1, 2,
MARCIN BRZOZOWSKI1
1Zakład Fizykoterapii i Masażu, Akademia Wychowania Fizycznego we Wrocławiu
2Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu, Instytut Fizjoterapii

1 Corning P.A.: Nature’s Magic, New York: Cambridge University Press, 2003.
2 Lenartowicz P.: Fundamental patterns of biochemical integration. Part I. The functional dynamism, „Ann. Fac. Philosophicae” SJ, Cracoviae (1993), 203-217.
3 Ingber D.E.:, Tensegrity: the architectural basis of cellular mechanotransduction, „Ann. Rev. Physiol.” 59 (1997), 575-599.
4 Myers T.W., Anatomy Trains. Churchill Livingstone, 2001.
5 Ingber D.E.:, Integrins as mechanochemical transducers, „Curr. Opin. Cell. Biol.” 3 (1991), 841-848; D.E. Ingber, Cellular tensegrity: defining new rules of biological design that govern the cytoskeleton, J Cell Sci 104 (1993), 613-627 i inne.
6 Kassolik K., Jaskólska A., Kisiel-Sajewicz K., Marusiak J., Kawczyński A., Jaskólski A.: Tensegrity principle in massage demonstrated by electro- and mechanomyography. „Journal of Bodywork and Movement Therapy”, in press (2009).
7 Lee D.: Understanding Your Back Pain. Dostępny pod adresem: http://dianelee.ca/articles/5UnderstandingYourBackPain.pdf
8 Roth G.: The Matrix Repatterning Program for Pain Relief: Self-Treatment for Musculoskeletal Pain. New Harbinger Publications 2005.
9 Andrzejewski W., Kassolik K., Kamiński P., Kiljański M.: Wpływ masażu medycznego na dolegliwości bólowe i jakość życia kobiet ze zmianami zwyrodnieniowymi odcinka szyjnego kręgosłupa. „Medycyna Sportowa”, 2007, 23, 1:28-34.
10 Andrzejewski W., Kassolik K., Karaś A., Karaś G., Trzęsicka E.: Ocena efektywności masażu medycznego u osób z bólami dolnego odcinka kręgosłupa. „Fizjoterapia Polska”, 2006, 6, 2: 150-156.
11 Kassolik K., Andrzejewski W., Trzęsicka E., Ostrowska B.: Ocena skuteczności masażu medycznego w zespole bolesnego barku. „Fizjoterapia Polska”, 2005, 5; 2; 201-206.
12 Kassolik K., Andrzejewski W., Brzozowski M., Trzęsicka E., Apoznański W., Szydełko T.,
Steciwko A., Staniszewski A.,.Bujnowska-Fedak M.: Medical massage as a physiotherapeutic method in benign prostatic hyperplasia in men. „Journal of Bodywork and Movement Therapies”, 2007, 11, 2:121-128.
13 Kassolik K., Andrzejewski W., Wojtoń P., Sadowska K., Cichoszewska A.: Masaż medyczny w bolesnej miesiączce. „Fizjoterapia Polska”, 2006, 6, 4: 339-343.

Masaż tensegracyjny

Tensegration massage
numer DOI 10.2478/v10109-010-0043-6
Krzysztof Kassolik, Waldemar Andrzejewski
Zakład Fizykoterapii i Masażu, Katedra Fizjoterapii AWF we Wrocławiu
The Department of Physical Therapy and Massage, The Chair of Physiotherapy, University of Physical Education in Wrocław

Streszczenie:

Masaż stanowi jedną z podstawowych form terapii wykorzystywaną w różnego rodzaju dysfunkcjach organizmu, szczególnie występujących w obrębie układu ruchu. Pomimo że jest powszechnie zalecany i stosowany nie do końca znane są mechanizmy jego działania, co sprawia, że nie zawsze wykonywany jest w sposób usystematyzowany i co za tym idzie nie zawsze spełnia wymogi działania medycznego. W pracy przedstawiono metodę masażu tensegracyjnego opartą na koncepcji zależności strukturalnych pomiędzy mięśniami, podwięziami i więzadłami, zwaną zasadą tensegracji. Autorzy dokonali przeglądu literatury dotyczącej wykorzystania zjawiska tensegracji w fizjoterapii ze szczególną uwagą skierowaną na założenia teoretyczne i możliwości jego wykorzystania w masażu.

Słowa kluczowe: masaż, zasada tensegracja.

Od zarania dziejów człowiek intuicyjnie wykorzystywał sposoby odkształcania ciała w celu normalizacji napięcia tkanek i tym samym zmniejszenia dokuczającego mu bólu. Uzyskiwana za pomocą masażu poprawa zazwyczaj była na tyle zadowalająca, że wraz z rozwojem cywilizacyjnym doskonalono techniki takiego oddziaływania terapeutycznego na organizm. Jednocześnie na podstawie posiadanej wiedzy próbowano zrozumieć jego działanie. W ten sposób powstał masaż, którego istotą działania jest sprężyste odkształcanie tkanek i narządów. Na podstawie wieloletnich doświadczeń różnych ośrodków na świecie zajmujących się masażem powstał tzw. masaż klasyczny posługujący się 5. podstawowymi technikami: głaskaniem, rozcieraniem, ugniataniem, oklepywaniem i wibracją. Z reguły masaż ten był stosowany w okolicy miejsca występowania dolegliwości i przynosił częściową ulgę. Jednak zazwyczaj dolegliwości te po pewnym czasie miały tendencję do nawrotów i aby móc uzyskać trwalszy efekt, trzeba było wykonywać go systematycznie, powtarzając go wielokrotnie przez dłuższy czas [1]. W miarę rozwoju wielu dziedzin nauki, a w tym między innymi anatomii, histologii, fizjologii i neurologii, zostały stworzone podstawy do lepszego zrozumienia oddziaływania masażu na organizm. Skutkiem tego było stworzenie masażu łącznotkankowego i segmentarnego opartych na założeniu unerwienia segmentalnego [2, 3]. Jednakże pomimo tego zmiany jakie następowały w organizmie pod wpływem działania masażu, nie dawały się w zadowalający sposób wytłumaczyć. Czasami można było zauważyć u masowanych pacjentów występowanie objawów bólowych lub uczucia napięcia także w odległych częściach ciała w stosunku do miejsca występowania głównych dolegliwości. Przykładem tego może być ból z tyłu głowy, towarzyszący bólom kręgosłupa i współwystępujące uczucie zimna w stopach. W sytuacji tej podczas wykonywania masażu tylko w obrębie głównych zgłaszanych przez pacjenta dolegliwości bólowych, w tym przypadku kręgosłupa, często następowało nasilenie objawów w innych częściach ciała (potylicy czy stóp). Dopiero wykonanie masażu w obrębie wszystkich miejsc, gdzie występowały dolegliwości bólowe lub uczucie napięcia, dawało wyraźną poprawę. Jednakże trudno było znaleźć racjonalne i rzetelne uzasadnienie takiego stanu rzeczy nawet w oparciu o unerwienie segmentarne. Na podstawie wieloletniego doświadczenia i poszukiwań racjonalnego uzasadnienia opisanego zjawiska autorzy opracowania podjęli próbę wytłumaczenia go w oparciu o zjawisko tensegracji.

Czym jest to zjawisko i jak je wytłumaczyć?

Tensegracja obejmuje struktury, które uzyskują stabilizację poprzez wstępne naprężenie, tj. wszystkie elementy struktury są w stanie napięciowej kompresji. Polega to na tym, że sztywne elementy są poddane stałemu niewielkiemu ściskaniu w wyniku napięcia giętkich elementów rozpiętych pomiędzy nimi. W takiej strukturze sztywne elementy przenoszące naprężenia ściskające rozciągają, czyli napinają giętkie elementy, podczas gdy te z kolei ściskają w odpowiedzi sztywne elementy. Tym samym napięcie jest w sposób ciągły przenoszone na wszystkie elementy układu. Dlatego też wzrost napięcia w jednym elemencie spowoduje wzrost napięcia w całej strukturze. Jest to wówczas równoważone poprzez zmianę w kompresji składowych struktury [4]. Prekursorem tensegracji w biologii jest Donald E. Ingber, któremu równolegle prowadzone studia nad rzeźbą i biologią komórki pozwoliły dostrzec, że sposób powstawania i istnienia żywych organizmów ma dużo wspólnego z architekturą. Jednoczesne posiadanie przez niego wiedzy z zakresu budowy i funkcji komórki spowodowało, że głównym terenem jego działania stała się zależność pomiędzy zmianą kształtu komórki a jej funkcją. Pozwoliło to dostrzec, że cytoszkielet odgrywa kluczową rolę w przenoszeniu naprężeń pochodzących z otoczenia komórki i włączaniu różnych genetycznych programów modulujących jej aktywność metaboliczną. Dotychczasowe badania w tym zakresie pozwalają zakładać, że struktury tensegracyjne odgrywają pierwszorzędną rolę dla organizmu żywego, gdyż dzięki zrównoważonym siłom pociągania występującym w organizmie możliwe jest utrzymywanie optymalnego układu przestrzennego poszczególnych organelli, komórek, tkanek oraz utworzonych z nich narządów [5]. Stanowi to podstawę dla prawidłowego funkcjonowania organizmu. Przykładem tego może być układ oddechowy, gdzie dzięki prawidłowym ruchom klatki piersiowej może być zapewniony prawidłowy proces oddychania, czy też układ naczyniowy, gdzie dzięki prawidłowemu rozkładowi napięć tkanek przechodzące przez nie naczynia mogą bez przeszkód transportować krew i chłonkę. Na poziomie makroskopowym 206 kości, które tworzą nasz szkielet, wznosi się wbrew sile grawitacji i utrzymuje w pozycji pionowej dzięki zrównoważonemu napięciu mięśni, ścięgien i więzadeł, pełniących podobną funkcję jak liny w rzeźbach Snelsona [6]. W budowie anatomicznej człowieka możemy znaleźć wiele miejsc, gdzie na bardzo małej powierzchni kości przyczepia się jednocześnie kilka mięśni generujących siły pociągania w różnym kierunku, często przeciwstawnym. W przypadku gdy dany element kostny ma pozostać w niezmienionej pozycji, wzrost tonusu spoczynkowego jednego z tych mięśni wymusza wzrost tonusu spoczynkowego we wszystkich pozostałych mięśniach mających przyczep w tym samym miejscu na kości. Dzięki temu dochodzi do zrównoważenia sił pociągania oddziaływających na przyczep mięśni i utrzymanie elementu kostnego nadal w tym samym położeniu. W przypadku utrzymywania się takiego podwyższonego tonusu spoczynkowego przez dłuższy czas może dojść do zaburzenia trofi ki, stanu zapalnego i bolesności w miejscu sumowania się sił pociągania. Także szereg naczyń tętniczych, żylnych, chłonnych czy też nerwów obwodowych, przechodząc przez otwory lub kanały zlokalizowane między mięśniami, powięziami czy więzadłami, może podlegać ich działaniu w sytuacji, gdy wzrost tonusu spoczynkowego tych ostatnich będzie się utrzymywać przez dłuższy okres i doprowadzać do zaburzenia w dystrybucji krwi i chłonki czy też w przewodnictwie nerwowym. Dla lepszego zrozumienia zasady tensegracji na poziomie mięśniowym możemy się posłużyć następującym modelem stworzonym przez autorów niniejszego artykułu (ryc. 1). Rysunek przedstawia układ czterech mięśni pozostających ze sobą w bezpośrednim i pośrednim kontakcie strukturalnym. W jednym miejscu na bardzo małej powierzchni łączą się ze sobą trzy mięśnie, a przez jeden z nich przebija się, przyrasta do niego lub przebiega pod nim naczynie tętnicze, żylne, chłonne lub nerw obwodowy. W przypadku wzrostu napięcia spoczynkowego jednego z tych mięśni, zgodnie z zasadą równoważenia napięć, zwaną zasadą tensegracji, wszystkie pozostałe mięśnie w tym modelu muszą proporcjonalnie podwyższyć swój tonus spoczynkowy, tak aby zrównoważyć zwiększone pociąganie. W efekcie dolegliwości bólowe powstające w wyniku nadmiernego napięcia tkanek nie będą się pojawiać w mięśniu inicjującym taki stan rzeczy, lecz w miejscu sumowania się sił pociągania. W przedstawionym modelu jest to miejsce łączenia się trzech mięśni. Dodatkowo może dochodzić do zaburzenia funkcji transportowej w naczyniach i przewodnictwa w nerwach pozostających w zależności strukturalnej w jednym z mięśni tego modelu. Tym samym może dochodzić do ograniczenia w dopływie krwi tętniczej i niedokrwienia w niektórych mięśniach, obszarach skóry czy narządów wewnętrznych, utrudnienia w odpływie krwi żylnej i powstawaniu przekrwienia biernego, powstawaniu lokalnego obrzęku czy też w przypadku nerwów obwodowych do zaburzeniu czucia i/lub wzmożonego napięcia mięśni zaopatrywanych przez ten nerw. Tym samym opisane zjawisko pozwoliło na zrozumienie wielu reakcji pacjentów na wykonywany masaż w różnych jego odmianach i zainicjowało prace mające na celu wykorzystanie zasady tensegracji w masażu [7].

Na początku przyjęto założenie, że masaż ten powinien spełniać wymogi, jakie są stawiane przed każdym innym działaniem medycznym, czyli musi mieć teoretyczne uzasadnienie celowości działania, ocenę początkową pacjenta i na jej podstawie metodologię zabiegu oraz ocenę końcową efektów terapii. Takie założenia zostały opublikowane w 1998 r. w „Fizjoterapii” [8]. Natomiast pierwsze udokumentowane efekty zastosowania zasady tensegracji w masażu miały miejsce w 2000 r. i zostały zawarte w dwóch pracach kazuistycznych [9, 10]. Ich metodyka nie sprowadzała się do wykonywania masażu tylko na obszarze ciała, gdzie występowały dolegliwości bólowe, lecz na opracowywaniu mięśni, powięzi i więzadeł pozostających w pośrednim lub bezpośrednim kontakcie strukturalnym z tkankami leżącymi w miejscu bólu [11, 12]. Kolejne prace zostały opublikowane w roku następnym [13, 14] i były dalszą logiczną konsekwencją rozwoju koncepcji oparcia masażu przede wszystkim na zależnościach strukturalnych pomiędzy mięśniami, podwięziami i więzadłami, zarówno w przypadkach dolegliwości bólowych kręgosłupa, jak i w łagodnym przeroście stercza. Potwierdzeniem słuszności kierunku rozwoju tej odmiany masażu, z czasem nazywanego masażem tensegracyjnym, była bardzo ważna dla dalszego rozwoju koncepcji tensegracji w fi zjoterapii publikacja autorstwa Myersa T. W. pt. „Anatomy trains. Myofascial meridians for manual and movement therapists” w 2001 r. [15]. Chociaż w niektórych fragmentach opisów zależności strukturalnych pomiędzy mięśniami, powięziami i więzadłami przedstawionymi przez Myersa i Kassolika oraz współautorów występują różnice, to jednak potwierdzają w całej rozciągłości nie tylko istnienie zasady tensegracji na poziomie więzadłowo-powięziowo-mięśniowym, ale dają również solidne podstawy do wykorzystania jej w fi zjoterapii, a w tym także i w masażu [16]. W następnych latach zostało opublikowanych wiele artykułów potwierdzających dużą efektywność masażu w oparciu o zasadę tensegracji, zarówno w schorzeniach układu ruchu jak też i niektórych schorzeniach narządów wewnętrznych [16-27]. Na podkreślenie zasługuje też fakt, że od samego początku autorzy niniejszego artykułu podkreślali ścisłą zależność strukturalną nie tylko pomiędzy mięśniami, powięziami i więzadłami zgodnie z zasadą tensegracji, ale też wpływu ich podwyższonego napięcia spoczynkowego na funkcję naczyń krwionośnych i chłonnych oraz nerwów obwodowych, przechodzących bezpośrednio przez nie lub w ich pobliżu. Natomiast problem ten nie był jak na razie zaprezentowany ani w pierwszym wydaniu książki Myersa (2001), ani w wydaniu drugim z 2009 r. [7]. Dzięki przeprowadzeniu badań eksperymentalnych z wykorzystaniem EMG i MMG udało się jednoznacznie wykazać, że w trakcie masażu dochodzido przenoszenia się odkształceń sprężystych nie tylko w pobliżu miejsc masowania, ale także i na bardziej odległe struktury. I tak odkształcanie mięśnia ramienno-promieniowego powodowało zmianę napięcia mięśnia naramiennego, a odkształcanie mięśni strzałkowych zmianę w napięciu mięśnia naprężacza powięzi szerokiej uda [28]. Jednocześnie twórcy masażu tensegracyjnego podjęli wysiłki w celu wypracowania rzetelnych metod oceny efektywności tego typu masażu, w szczególności w schorzeniach układu ruchu. W celu możliwości podjęcia decyzji jakie mięśnie, powięzie oraz więzadła i w jakiej kolejności należy masować, powstała konieczność opracowania oceny wstępnej pacjenta bezpośrednio przed zabiegiem. Musiała ona spełniać następujące warunki: 1) prosta w przeprowadzeniu, 2) powtarzalna, 3) nie zajmująca dużo czasu. Starając się spełnić takie warunki opracowano procedurę oceny stanu pacjenta dla potrzeb masażu polegającą na przeprowadzeniu krótkiego wywiadu dotyczącego przebiegu i miejsca dolegliwości bólowych występujących u pacjenta oraz na ocenie palpacyjnej w najbardziej reprezentatywnych miejscach przyczepów mięśni i więzadeł pozostających ze sobą w zależności strukturalnej. Jednocześnie założono, że w przypadku występowania w tych miejscach zwiększonej wrażliwości uciskowej przyczepiające się tam struktury mają podwyższony tonus spoczynkowy i należy je uwzględnić podczas wykonywania zabiegu. Słuszność takiego założenia została potwierdzona szeregiem badań prowadzonych przez autorów niniejszej koncepcji masażu, będących jednocześnie rozwinięciem badań wcześniej prowadzonych między innymi przez Fischera i Reevesa [29, 30]. Szczegółowa prezentacja powyższej oceny została przedstawiona w publikacji dotyczącej oceny palpacyjnej w masażu tensegracyjnym [31]. Na podstawie tak przeprowadzonej oceny i dysponując wiedzą dotyczącą zależności strukturalnej pomiędzy poszczególnymi mięśniami, powięziami i więzadłami można precyzyjnie zaplanować masaż wychodząc z założenia, że należy masować tylko te powięzie, mięśnie i więzadła, które wykazują wzmożone napięcie (o czym świadczy ich podwyższona wrażliwość uciskowa). Przystępując do masażu należy również pamiętać o tym, aby zabieg zaczynać od opracowywania tych struktur, które leżą najdalej od miejsca dolegliwości bólowych i wykazują najmniej podwyższone napięcie, lecz pozostają w kontakcie strukturalnym z miejscem bólu. I tak w przypadku dolegliwości bólowych w obrębie guzka większego kości ramiennej powinniśmy najpierw opracować powięź piersiowo-lędźwiową i mięsień zębaty przedni, następnie mięsień równoległoboczny większy i mniejszy, a dopiero na końcu mięśnie bezpośrednio przyczepiające się do guzka większego kości ramiennej, tj. mięsień nadgrzebieniowy, podgrzebieniowy i obły mniejszy. W celu zweryfikowania słuszności powyższych założeń metodologicznych masażu tensegracyjnego autorzy podjęli trud przeprowadzenia wielu badań dotyczących jego efektywności zarówno w różnorodnych schorzeniach układu ruchu, jak i w schorzeniach niektórych narządów wewnętrznych. Uzyskane wyniki są bardzo obiecujące i stwarzają szansę dla lepszego wykorzystania tego typu masażu w wielu przypadkach klinicznych, w których dotychczas stosowany masaż leczniczy nie mógł uzyskiwać w pełni zadowalających efektów.

Piśmiennictwo
[1] Mizgier P., Kassolik K., Andrzejewski W. Skuteczność
serii 10 zabiegów masażu klasycznego w zespole bólowym dolnego odcinka kręgosłupa. Rehabilitacja w Praktyce, 2009, 3, 44-46.
[2] Ebner M. Connective tissue manipulation. Melbourne, Robert E Krieger 1985.
[3] Glaser O., Dalicho W. A. Segmentmassage. Leipzig, VEB Georg Thieme 1972.
[4] Yamada T. et al. The tensegrity model applied to the lens: a hypothesis for the presence of the fi ber cell ball and sockets. Medical Hypotheses, 2000, 55, 36-39.
[5] Ingber D. E. Cellular tensegrity: defi ning new rules of biological design that govern the cytoskeleton. Journal of Cell Science, 1993, 104, 613-627.
[6] Ingber D. E. Architecture of life. Scientifi c American, 1998, 278, 48-57.
[7] Kassolik K., Andrzejewski W., Trzęsicka E. Role of the tensegrity rule in theoretical basis of massage therapy. Journal of Back and Musculoskeletal Rehabilitation. 2007, 20, 15-20.
[8] Kassolik K. Czym jest masaż medyczny? Fizjoterapia, 1998, 6, 63-64.
[9] Kassolik K., Nowak B. Masaż medyczny w leczeniu zespołu bólowego dolnego odcinka kręgos 18] Andrzejewski W. i wsp. Ocena efektywności masażu medycznego u osób z chorobą zwyrodnieniową odcinka szyjnego kręgosłupa z wykorzystaniem karty oceny pacjenta. Kwartalnik Ortopedyczny, 2004, 53, 28-35.
[10] Kassolik K., Nowak B., Andrzejewski W. Masaż medyczny jako jeden ze sposobów leczenia zespołu bólowego dolnego odcinka kręgosłupa. Polska MedycynaRodzinna, 2000, 2, 519-522.
[11] Steciwko A., Kassolik K. Masaż medyczny w bólach dolnego odcinka kręgosłupa. Polska Medycyna Rodzinna, 2000, 2, 378-379.
[12] Steciwko A., Kassolik K. Masaż medyczny w przypadkach zmiany krzywizny odcinka szyjnego kręgosłupa. Polska Medycyna Rodzinna, 2000, 2, 379-380.
[13] Chołodecki D. i wsp. Masaż medyczny jako środek terapeutyczny w leczeniu bólów dolnego odcinka kręgosłupa. Polska Medycyna Rodzinna, 2001, 3, 217-220.
[14] Kassolik K., Krawiecka-Jaworska E., Andrzejewski W. Próba oceny wspomagającego leczenia za pomocą masażu medycznego w łagodnym przeroście stercza. Polska Medycyna Rodzinna, 2001, 3, 327-329.
[15] Myers T.W. The Anatomy Trains: Myofascial Meridians for Manual and Movement Therapies. Edinburgh, Churchill Livingstone 2001.
[16] Kassolik K. i wsp. Anatomiczne uzasadnienie wykorzystania zasady tensegracji w masażu. Fizjoterapia Polska, 2007, 7, 332-343.
[17] Ratajczak B. i wsp. Próba zastosowania masażu medycznego w leczeniu nietrzymania moczu. Polska Medycyna Rodzinna, 2003, 5, 173-176.
[18] Andrzejewski W. i wsp. Ocena efektywności masażu medycznego u osób z chorobą zwyrodnieniową odcinka
szyjnego kręgosłupa z wykorzystaniem karty oceny pacjenta. Kwartalnik Ortopedyczny, 2004, 53, 28-35.
[19] Trzęsicka E. i wsp. Wpływ masażu medycznego na odczucia bólowe osób z niespecyficznymi bólami dolnego odcinka kręgosłupa. Kwartalnik Ortopedyczny, 2004, 56, 286-288.
[20] Kassolik K. i wsp. Masaż medyczny w leczeniu niespecyficznych bólów dolnego odcinka kręgosłupa. Fizjoterapia Polska, 2004, 4, 107-111.
[21] Kassolik K. i wsp. Zastosowanie masażu medycznego w terapii zespołu bólowego po mastektomii. Fizjoterapia Polska, 2005, 5, 334-338.
[22] Kassolik K. i wsp. Ocena skuteczności masażu medycznego w zespole bolesnego barku. Fizjoterapia Polska, 2005, 5, 201-206.
[23] Kassolik K. i wsp. Pilotażowe badania zastosowaniamasażu medycznego w przywracaniu prawidłowej dystrybucji krwi żylnej i chłonki w wątrobie. Family Medicine and Primary Care Review, 2006, 8, 52-57.
[24] Kassolik K. i wsp. Masaż medyczny w bolesnej miesiączce. Fizjoterapia Polska, 2006, 6, 339-343.
[25] Kassolik K. et al. Medical massage as a physiotherapeutic method in benign prostatic hyperplasia in men. Journal of Bodywork and Movement Therapies. 2007, 11, 121-128.
[26] Myers T. W. The Anatomy Trains: Myofascial Meridians for Manual and Movement Therapies. Edinburgh, Churchill Livingstone 2001.
[27] Myers T. W. The Anatomy Trains: Myofascial Meridians for Manual and Movement Therapies. Edinburgh, Churchill Livingstone (second edition) 2009.
[28] Kassolik K. et al. Tensegrity principle in massage demonstrated by electro- and mechanomyography. Journal of Bodywork and Movement Therapies, 2009, 13, 2, 164-170.
[29] Fischer A. Pressure Threshold Meter: Its Use for Quantifi cation of Tender Spots. Archives of Physical Medicine and Rehabilitation, 1986, 67, 836-838.
[30] Reeves J. L., Jaeger B., Graff-Radford S. B. Reliability of the pressure algometer as a measure of myofascial trigger point sensitivity. Pain, 1986, 24, 313-321.
[30] Andrzejewski W., Kassolik K. Ocena palpacyjnapacjenta w masażu tensegracyjnym. Fizjoterapia, 2009, 4.

Adres do korespondencji:
Krzysztof Kassolik
Zakład Fizykoterapii i Masażu
Akademia Wychowania Fizycznego
al. I. J. Paderewskiego 35
51-612 Wrocław

O nas

logo-small

Podnieś swoje kwalifikacje! Stań się lepszym specjalistą lub zdobądź zawód, który pozwoli Ci otworzyć własny gabinet masażu. Na indywidualne oraz grupowe kursy masażu zapraszamy profesjonalnych masażystów, pracowników gabinetów kosmetycznych, centrów odnowy biologicznej i spa, a także pracowników sanatoriów i klubów sportowych. Sprawdź Naszą Szkołę Masażu.

Copyright by Masaż Tensegracyjny 2018. All rights reserved.